در دنیای دیجیتالی جدید که سرعت تولید علم و دانش قابل مقایسه با گذشته نیست نمایهسازی مستندات علمی، فنی است که امکان بهرهمندی از دانش بشری را فراهم میکند.
نمایهسازی، یکی از روشهای موثر سازماندهی اطلاعات، جهت بازیابی مفید و مرتبط منابع میباشد. امروزه، سازماندهی اطلاعات از چاردیواری کتابخانه سنتی فراتر رفته و به خیابانهای جامعه راه یافته است.
نمایهها جزو تجملات نیستند و وجود آنها برای نظم اجتماعی ضرورت دارد. هزاران نمایه وجود دارند و روزانه مورد استفاده قرار میگیرند، اما استفادهکنندگان به ندرت به آنها میاندیشند.
بهراستی چند نفر وقتی میخواهند تلفن کنند میگویند که میخواهند از «نمایه تلفن» استفاده کنند؟ هیچوقت به فکر آنها نمیرسد که این دفترچه یک نمایه است. اگر در دنیا نمایهای وجود نداشت، جامعه از حرکت باز میایستاد. هربار که دگمه جستجو در مرورگر فشار داده میشود، نوعی از نمایه از مقدماتی گرفته تا بسیار پیشرفته مورد استفاده قرار میگیرد. نمایه دانه را از کاه جدا نموده و سپس گندم را دستهبندی میکند تا یک مشت غله مورد نظر به دست آید.
هر نمایه دارای دو هدف کلی است:
•زمان و تلاش برای یافتن اطلاعات را به حداقل میزان کاهش دهد
•موفقیت جستجوی استفادهکننده را به حداکثر برساند.
نمایهها و چکیدهها بر ارزش سند میافزایند. نمایه استفادهکننده را قادر میسازد که اطلاعات را پیدا کند و اطلاعات برای بقا ضروری است.
نمایهسازی کتاب، فعالیتی کمتر شناختهشده و مجهول است، در عین حال نمایه انتهای کتاب، یکی از بخشهای مهم و ضروری کتاب است. ارزش کلی یک کتاب، به وجود یک نمایه خوب در آن است، به طوری که تمامی موضوعات و مفاهیم مهم را مکانیابی کند. یک نمایه خوب، تمامی کلیدواژه ها و موضوعات یک کتاب را جمعآوری میکند، آنها را به صورت الفبایی مرتب میکند، ارجاعات متقابل به کلیدواژههای مرتبط را فراهم میکند، و شامل شماره صفحات یا سایر جاینماها است. نمایه در واقع فهرست دقیق و سازمانیافته ای از محتوای کتاب است که جلوی جستجوهای بیثمر و نتایج ناخواسته را میگیرد.
بنابراین نمایه صرفا فهرستی از کلمات مورد استفاده در متن نیست، بلکه راهنمای مهمی برای کاربران درباره اطلاعات مندرج در کتاب است. در کتابهای کمحجم و کتابهای داستانی، نیازی به نمایه نیست، اما در متون درسی و کتب تخصصی، نیاز به نمایه مشهود است. نمایه انتهای کتاب، یک نگاه علمی به کتاب ایجاد میکند و آن را در نقد و بررسی ارزشمند میکند. نمایه، نشانه احترام مولف و ناشر به کتاب و خواننده است و یکی از شاخصهای رشد و پیشرفت صنعت نشر به شمار میرود.
نمایهها باید انواع سطح فکری کاربران را پوشش دهند. بعضی کاربران، متخصص حوزه موضوعی هستند و با استفاده از مدخلهای نمایه به راحتی مطلب مدنظرشان را پیدا میکنند، اما برخی دیگر خوانندگان تازهکار هستند و ممکن است در هنگام استفاده از نمایه به مشکل برخورند. در کل نباید استفاده از نمایه را برای کاربران مشکل ساخت.
دلایل اهمیت وجود نمایه در کتاب:
♦نمایه کتاب، برای کاربران و خریداران بالقوه کتاب سودمند است، چرا که پیش از خرید میتوانند به آسانی از محتوای کتاب اطلاع یابند. یک نمایه دقیق و خوب ارزش کتاب را افزایش میدهد و به طور قابل ملاحظهای سودمندی اثر را بالا میبرد. کتابخانهها نیز به طور معمول، کتابهای (به ویژه کتابهای مرجع) بدون نمایه را خریداری نمیکنند.
♦نمایه، برای کتابگزاران یا منتقدان کتاب نیز سودمند است، تا بتوانند کتاب را به آسانی مرور کنند و موضوعات مختلف را پیدا کنند. کتابگزاران در نقد و بررسی کتاب، اغلب از نمایه کتاب تعریف میکنند. همچنین در آییننامه انتخاب «کتاب سال» و «کتاب فصل»، وجود نمایه کارآمد جزو معیارهای ارزیابی است.
♦نمایه برای پژوهشگران نیز سودمند است، چون از این طریق، موضوعات مورد علاقه خود را در کتاب پیدا میکنند، علاوه بر آن، از طریق ارجاعات موجود در نمایه، به موضوعات مرتبطتر هدایت میشوند. پژوهشگران نمیتوانند یا نمیخواهند از کتابی که نمایه ندارد استفاده کنند، زیرا وقتگیر است.
منابع:
- نوروزی، علیرضا(1387). نمایهسازی کتاب: راهنمایی برای ناشران، نمایهسازان، کتابداران، نویسندگان و مترجمان. تهران: چاپار
- کلیولند، دونالد(1385). درآمدی بر نمایهسازی و چکیدهنویسی. دونالد بی. کلیوند، آنا دی. کلیولند؛ ترجمه مهدی حسینی. تهران: چاپار.
- تهوری، زهرا؛ خانسفید، مرضیه؛ و فریزاده، زینب(1394). نمایه کتاب در ایران از دیدگاه ناشران و خوانندگان. مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، (4)، 29-44.
4- “Why is a Book Index important?” (2018)Retrieved from: https://www.pdfindexgenerator.com/why-is-a-book-index-important/