انواع نمایه

انواع نمایه از دیدگاه‌های مختلف به این صورت دسته‌بندی می‌شوند:

الف) نمایه از نظر نوع و شکل مدرک: نمایه‌ها می‌توانند براساس نوع اسنادی که نمایه می‌شوند، دسته‌بندی شوند. مهم ترین نمایه‌ها از لحاظ این تقسیم بندی عبارتند از:

انواع نمایه‌های منابع چاپی مثل: نمایه کتاب و نمایه مجله

•نمایه‌های مجموعه: مثل نمایه درهمکرد یا نمایه‌نامه

•نمایه منابع غیرچاپی شامل: نمایه پایگاه‌های اطلاعاتی، نمایه تصویر(تصاویر ثابت و متحرک)، نمایه صدا و موسیقی، نمایه چندرسانه‌ای، نمایه کامپیوتر و وب، نمایه اشیاء موزه

 

ب) نمایه از نظر نوع مدخل: نمایه‌ها می‌توانند براساس «نوع مدخل‌های قابل نمایه» یا «نقاط دسترسی» به شرح زیر دسته‌بندی شوند:

•نمایه عنوان: استخراج عنوان‌هایی از آثار مرتبط با یک نویسنده، یا در یک حوزه موضوعی خاص، و عرضه فهرستی از آن، نمایه عنوان خوانده می‌شود.

•نمایه نام‌های اشخاص: استخراج و عرضه اعلام اشخاص به کاررفته در یک سند در یک نظم الفبایی، یا به ترتیب رخداد در متن، از نمونه‌های نمایه نام‌های اشخاص به شمار می‌رود.

•نام‌های تنالگانی (affiliation names):سازمان، شرکت، ارگان یا واحدی که نویسنده یا شخصی که دارای آثار است، در آن کار می‌کند.

•نام‌های جغرافیایی(geographic names): استخراج اعلام مکان‌ها از اسناد و فهرست کردن آن در نظامی الفبایی در انتهای کتاب یا در فهرستی جداگانه، از این نوع نمایه‌سازی است.

•نمایه موضوعی: استخراج واژگان نمایه‌ای (کلیدواژگان) از یک متن در موضوعی خاص، نمایه‌سازی موضوعی است.

 

ج) نمایه از نظر واحد مدخل: بر اساس واحد مدخل، دو نوع نمایه وجود دارد:

•کلمات و عبارات: به طور سنتی، کلمات و عبارات، به عنوان واحد نمایه درنظر گرفته می‌شوند(کلمه یعنی مجموعه‌ای از حروف و علامت که با فاصله از کلمات دیگر جدا شده است)

•نمایه‌های ان‌گرام(ngram): این نمایه‌ها برپایه توالی نمادها هستند که می توانند شامل فاصله هم باشند.

 

د) نمایه از نظر سطح پوشش: نمایه‌ها می‌توانند بر اساس سطح پوشش اسناد منبع دسته‌بندی شوند:

از نظر پوشش زمانی، نمایه «گذشته‌نگر» در مقابل نمایه «جاری» قرار دارد.

از نظر پوشش محتوایی، نمایه «جامع» در مقابل نمایه «گزیده» قرار دارد.

 

هـ) نمایه از نظر نظم و ترتیب:

• الفبایی: هرگاه نمایه‌های استخراج شده از اسناد، بر پایه حروف الفبایشان تنظیم شده باشند، نه بر پایه رده یا سلسله مراتب نمایه‌ها، یافتن آن ها با پیمایش الفبایی ممکن خواهد بود.

تاریخی: ترتیب فهرست کردن نمایه‌ها، ممکن است با در نظرگرفتن ترتیب تاریخی آن ها باشد. این شیوه از نظام‌بخشی به نمایه‌ها، بیشتر ممکن است در نمایه آثار، نمایه اَعلام اشخاص و رخدادهای تاریخی رایج باشد.

رده ای/موضوعی: مرتب کردن نمایه‌های استخراج شده از متون، اگر بر پایه سلسله مراتب رده‌ای اصطلاح‌ها باشد و اصطلاح‌های خاص، ذیل اصطلاح‌های عام آورده شود، فهرست نمایه‌ها نظمی رده‌ای یافته است.

نمایه‌های یک مدرک ممکن است، به شیوه‌های متفاوت تنظیم گرددند؛ به این معنا که یا بر اساس نظم الفبایی مرتب شوند، یا تاریخی و یا رده‌ای (عام به خاص).

 

و) نمایه از نگاه نظام نمایه‌سازی: نمایه‌ها می‌توانند براساس همارایی و نحوه استفاده شان از ابزارهای نحوی دسته‌بندی شوند. منظور از همارایی، چگونگی و زمان ایجاد پیوند نحوی بین اصطلاحات موجود در شناسه‌هایی است که از چند اصطلاح تشکیل شده‌ند. همارایی، بر دو گونه است:

پیش‌همارا: در نظام پیش‌همارا، برقراری رابطه نحوی بین اصطلاحات، پیش از ذخیره‌سازی و توسط نمایه‌ساز صورت می‌گیرد. تعیین موضوع، در قالب رشته‌ای از کلمات که با ترکیب نحوی معیّنی پشت سر هم قرار گرفته، بیان می‌شود و اگر جست وجوگر در همان قالب به دنبال موضوع بگردد، قادر به بازیابی خواهد بود.

پس‌همارا: در نظام پس‌همارا، برقرارکردن پیوند بین واژه‌های یک شناسه مرکب، در مرحله بازیابی و توسط جستجوگر صورت می‌گیرد. به علاوه، فراهم شدن امکان استفاده بیشتر از رایانه در ذخیره و بازیابی، سبب رواج بیشتر نظام‌های پس‌همارا شد.

 

ز) نمایه از نظر شکل فیزیکی:نمایه‌ها می‌توانند براساس شکل فیزیکی یا محمل آن دسته‌بندی شوند:

نمایه‌های چاپی: که در قالب منابع چاپی از جمله کتاب منتشر می‌شوند.

نمایه‌های کارتی: یا نمایه‌های برگه‌ای که به صورت برگه‌های جداگانه تهیه می‌شوند.

  نمایه‌های الکترونیکی: که در محیط دیجیتال تهیه می‌شوند.

 

ح) نمایه بر اساس روش تخصیص شناسه‌ها:نمایه‌ها براساس روش مورد استفاده برای تخصیص شناسه‌ها به صورت زیر تقسیم‌بندی می‌شوند:

نمایه اشتقاقی یا استخراجی: تمامی نمادهای مورد استفاده به عنوان مدخل در نمایه، مستقیما از اسناد منبع استخراج شده‌اند. زبان نمایه‌سازی در این روش، زبان طبیعی است. زیرا از واژه های به کاررفته در خود مدرک به عنوان توصیفگر استفاده می‌شود؛ یعنی مفاهیم استخراج شده فقط با استفاده از واژه های به کاررفته در متن به توصیفگر تبدیل می‌شوند.

نمایه اختصاصی(assigned): نمایه ساز نمادها یا اصطلاحاتی اختصاص می‌دهد که در متن سند وجود ندارند. زبان نمایه‌سازی در این روش می تواند«کنترل‌شده» یا «آزاد» باشد.

زبان کنترل‌شده: در نمایه‌سازی کنترل‌شده، مفاهیم استخراج‌شده از متن به منظور انتخاب توصیفگر با فهرست‌های معیار، مانند سرعنوان‌های موضوعی و یا اصطلاح‌نامه‌ها، تطبیق داده می‌شود.

زبان آزاد: در نمایه‌سازی به زبان آزاد، نمایه ساز از توصیفگرهایی که خود مناسب می‌داند، برای توصیف مفاهیم موجود در مدارک استفاده می‌کند.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *